Uzależnienie od kupowania

Poznanie tego zagadnienia nie jest łatwe. Po pierwsze, trudno myśleć w kategoriach uzależnienia o czynności przyjemnej, niewinnej i atrakcyjnej, stanowiącej do niedawna przywilej nielicznych. Po drugie, nie ma zgodności między specjalistami w dziedzinie uzależnień co do słuszności stworzenia takiej kategorii uzależnienia.

Kompulsywne kupowanie zalicza się do tzw. nowych uzależnień i tak samo jak inne uzależnienia z tej grupy nie wiąże się z nadużywaniem substancji, tylko z pewnym rodzajem zachowań. Poznanie tego zagadnienia nie jest łatwe z kilku przyczyn. Po pierwsze, trudno myśleć w kategoriach uzależnienia o czynności przyjemnej, niewinnej i atrakcyjnej, stanowiącej do niedawna przywilej nielicznych. Po drugie, nie ma zgodności między specjalistami w dziedzinie uzależnień co do słuszności stworzenia takiej kategorii diagnostycznej i opisu jej specyficznych cech.
Śledząc historię tego zjawiska można spotkać kliniczne przypadki tego uzależnienia pośród znanych postaci historycznych. Wśród nich można wymienić m.in.: Marię Antoninę, Mary Todd Lincoln, która posiadała 84 pary rękawiczek, Wiliama Randolpha Hearsta, który nabywał przede wszystkim dzieła sztuki i przedmioty antykwaryczne, Jaqueline Kennedy Onassis i księżną Dianę - pasjonatki strojów.

Pojawia się zatem pytanie, gdzie przebiega granica między zwykłym kupowaniem - niewinną czynnością wykonywaną przez większość ludzi, a natręctwem kupowania? Dla większości uzależnionych osób zakupy są formą nagrody, pocieszenia i środkiem poprawiającym nastrój, rozładowującym napięcia i frustracje. Kompulsywne zakupy rujnują życie społeczne, rodzinne, finanse i relacje międzyludzkie osoby uzależnionej.

Natręctwo kupowania można zaliczyć do zaburzeń obsesyjno - kompulsywnych, czyli zachowań, które bardziej niż do osiągnięcia zmierzają do likwidacji złego samopoczucia. Poczucie pustki opisywane przez pacjentów cierpiących na to uzależnienie przypomina zaburzenia osobowości pogranicza. Dokonanie zakupów wyzwala u nich poczucie "wypełnienia", jest ono jednak tylko pozorne i częściowe, ponieważ po zakończeniu czynności stan pustki powraca.

Natręctwo kupowania wykazuje kilka cech typowych dla zaburzeń kontroli impulsów - kategorii, która obejmuje takie zaburzenia jak: patologiczna gra hazardowa, piromania, kleptomania. Niemożność kontrolowania jest tu z pewnością czynnikiem dominującym. Osoba uzależniona odczuwa narastające, silne napięcie, zamieniające się niemalże w ból doprowadzający do "uruchomienia" zachowania polegającego na niekontrolowanym kupowaniu. Moment działania daje przyjemność, jednakże niestety chwilową, ponieważ po niej następuje poczucie winy. Skutkiem tego jest przekonanie o utracie kontroli nie tylko nad własnym zachowaniem w związku z zakupami, ale też nad własnym życiem.

Kryteria diagnostyczne

Kompulsywne kupowanie wykazuje wiele cech uzależnieniami od substancji.

• Tolerancja - powodująca, że osoby uzależnione zwiększają ilość czasu i pieniędzy przeznaczanych na zakupy, tak samo, jak narkomani muszą zażywać coraz większe dawki, żeby osiągnąć spodziewany efekt;
• Craving - w obu patologiach występuje niemożność kontrolowania impulsów wyzwalających określone zachowania;
• Abstynencja - będąca przyczyną bardzo złego samopoczucia osoby uzależnionej od kupowania, wtedy, gdy z jakichś powodów nie może kupować;
• Rola dopaminy - ten neuroprzekaźnik jest wytwarzany w niewielkiej ilości w centralnym układzie nerwowym w wyniku zażycia takich substancji jak na przykład kokaina, powoduje sytuację wynagrodzenia psychologicznego, co sprawia, że jednostka chce powtarzać to doświadczenie. Badania wykazały, że w przypadku natręctwa zakupów również następuje intensywne wydzielanie dopaminy po dokonaniu zakupów, co oznacza, że odczuwanie przyjemności czy łagodzenie napięcia jest w przypadku obu rodzajów zaburzeń dziełem tego samego neuroprzekaźnika.

McElroy, jedna z pierwszych badaczek zajmujących się zjawiskiem kompulsywnych zakupów, wskazała poniższe kryteria diagnostyczne:

1. Zachowanie polegające na kupowaniu ma charakter nieprzystosowania:

• Częsty niepokój związany z kupowaniem lub odruch kupowania, odczuwany jest jako nieodparty, bezsensowny lub  narzucający się;
• Kupowanie(przekraczające możliwości finansowe podmiotu) często niepotrzebnych przedmiotów;

2. impuls, niepokój lub sam akt kupowania powodują znaczny stres, wpływają negatywnie na funkcjonowanie społeczne i zawodowe lub są przyczyną problemów finansowych.

Kompulsywne kupowanie jest zaburzeniem prowadzącym do dokonywania zakupów, którego przymusu uzależniony nie potrafi odeprzeć. Zachowanie to powtarza się i wymyka spod kontroli, całkowicie pochłania jednostkę i powoduje w jej życiu poważne skutki na poziomie finansowym, rodzinnym i w relacjach międzyludzkich. Istotny wpływ na liczbę osób uzależnionych od kupowania ma sprzedaż telewizyjna i telefoniczna oraz rozwój Internetu.

Współwystępowanie zaburzeń

Wiele badań potwierdza, że kompulsywne kupowanie występuje jednocześnie z innymi zaburzeniami. Współwystępujące patologie to inne uzależnienia (alkoholizm, patologiczny hazard, nadużywanie benzodiazepin), depresja, zaburzenia nastroju. Zaobserwowano również występowanie zaburzeń związanych z brakiem kontroli impulsów, kleptomanię. Częste jest połączenie natręctwa kupowania i bulimii, gdy eksplozję nadmiernych zakupów można połączyć z obżarstwem, po którym następuje frustracja i wyrzuty sumienia.

Leczenie

W leczeniu omawianego zaburzenia może być przydatne leczenie farmakologiczne (badania potwierdzają, że niektóre leki przeciwdepresyjne spowodowały znaczącą poprawę u znacznej grupy pacjentów). Należy jednak walczyć z nim również na drodze psychoterapii. Od roku 1968 zaczęły też powstawać w USA grupy samopomocowe Anonimowych Dłużników.

Opracowano na podstawie: C. Guerreschi. Nowe uzależnienia. Salwator 2006